Modern insanın zihni bir "fayda filtresi" ile çalışır. Bir kitap okurken, bir seminere katılırken veya yeni bir şey öğrenirken içimizdeki o pragmatik ses fısıldar: “Bu benim tam olarak ne işime yarayacak?”
Bu soru, verimlilik odaklı çağımızın en büyük refleksidir. Fayda üretmeyen bilgi; zaman kaybı, entelektüel bir yük veya "boş iş" olarak görülür. Ancak paradoksal bir gerçek var ki; insanlık tarihinin tüm büyük sıçramaları, o an için "hiçbir işe yaramayan" bilgilerin peşinden koşanlar sayesinde gerçekleşmiştir. Bilgiyi sadece işlevselliğe hapsetmek, onu bir alet çantasına indirgemektir. Oysa bilgi, bir alet çantası değil, ucu bucağı olmayan bir okyanustur.
Tarihsel sürece baktığımızda, bilginin gelişimini Antik Yunan üzerinden okumamızın bir sebebi vardır. Ancak bu sebep, onların diğer halklardan daha zeki olması değildir. Fark, bilginin "statüsünde" gizliydi.
Antik Yunan’dan önce Mezopotamya, Mısır ve Uzak Doğu uygarlıklarında muazzam bir bilgi birikimi vardı. Piramitleri inşa eden matematik, Nil’in taşma zamanını hesaplayan astronomi ve cerrahi müdahaleler yapan tıp... Fakat bu coğrafyalarda bilgi, her zaman bir "problem çözücü" olarak kaldı.
Mısırlı geometrici için üçgen, sadece bir tarlayı doğru bölme aracıydı.
Babilli astronom için yıldızlar, sadece ekim zamanını belirleyen bir takvimdi.
Bilgi, işini gördüğü sürece değerliydi. Problem çözüldüğü an, bilginin gelişimi de duruyordu. Çünkü "işe yarayan" şeyin daha ötesine geçmek için pragmatik bir neden yoktu.
Antik Yunan’da yaşanan asıl kırılma, bilginin "fayda" prangasından kurtarılmasıydı. Thales’ten Aristoteles’e kadar uzanan çizgide bilgi, bir araç olmaktan çıkıp başlı başına bir amaç (telos) haline geldi. Yunan düşüncesi, "Bu bilgiyle ne inşa edebilirim?" sorusundan önce şu can alıcı soruları sordu:
Bu nedir? (Ontoloji)
Neden başka türlü değil de böyledir? (Nedensellik)
Bu ilke, tüm evren için geçerli olabilir mi? (Tümel Bilgi)
Bu soruların o dönemde hiçbir pratik karşılığı yoktu. Bir zeytin tüccarı için "arkhe" (evrenin ana maddesi) üzerine düşünmek, ticari açıdan tam bir vakit kaybıydı. Ancak bu "faydasız" merak, bilginin soyutlaşmasını sağladı. Bilgi soyutlaştıkça genelleşti; genelleştikçe de her alana uygulanabilir bir sistem haline geldi.
Bunun en sarsıcı örneği Öklid Geometrisi’dir. Öklid, noktalar ve çizgiler üzerine çalışırken bir köprü inşa etmeyi veya bir savaş makinesi yapmayı hedeflemiyordu. O, sadece zihinsel bir tutarlılık ve evrensel bir düzen arıyordu. Onun kurduğu bu "soyut oyun", yüzyıllar boyunca entelektüel bir egzersizden ibaret sanıldı.
Ancak bugün biliyoruz ki:
Newton, evrenin kütleçekim yasalarını Öklid’in mantık silsilesi üzerine kurdu.
Modern Mühendislik, o günün "işe yaramaz" soyut üçgenleri olmadan bir gökdelen bile dikemezdi.
Einstein’ın İzafiyet Teorisi, Öklid dışı geometrilerin (yine "faydasız" bir merakla üretilen) üzerine inşa edildi.
Eğer Öklid, "Bu benim ne işime yarayacak?" diye sorsaydı, muhtemelen sadece daha düzgün tarlalar ölçmemizi sağlayacak basit formüller bırakıp gidecekti.
Aynı durum modern bilim için de geçerlidir. 20. yüzyılın başlarında atom altı parçacıklarla uğraşan fizikçiler, akıllı telefonlarımızı veya fiber optik kablolarımızı hayal etmiyorlardı. Onlar sadece atomun doğasını merak ediyorlardı.
Lazer teknolojisi, ilk icat edildiğinde "bir çözüm arayan problem" olarak nitelendirilmişti. Hiçbir pratik işlevi yoktu. Bugün ise lazer olmadan ne tıp, ne savunma sanayii ne de modern iletişim mümkün.
İşe yaramak zorunda olmayan bilgi, kendi yolunu çizme ve sınırsızca büyüme şansına sahiptir. Bu büyüme, uzun vadede öngörülemeyen alanlarda, en pratik bilgiden bin kat daha fazla fayda üretir.
Bilgi sadece formüllerden ibaret değildir; ruhun bilgisini de sanat ve edebiyat taşır. Oscar Wilde’ın meşhur "Tüm sanatlar tamamen yararsızdır" sözü, sanata bir hakaret değil, en büyük övgüdür. Sanat, bir buzdolabı gibi karnımızı doyurmaz veya bir uygulama gibi işimizi kolaylaştırmaz.
Peki, o zaman neden binlerce yıldır şiir okuyor, tablolara bakıyor ve hikayeler anlatıyoruz? Çünkü sanat; empati kurmanın, trajediyi anlamanın ve insanın kendisiyle yüzleşmesinin tek yoludur. Bir Shakespeare sonesini okumak o günkü maaşınızı artırmaz ancak hayata bakışınızı kökten değiştirebilir. Sanatın sağladığı bu "işlevsiz" derinlik, bir toplumun etik standartlarını ve hayal gücünü belirler. Hayal gücü gelişmemiş bir toplumun bilimde veya teknolojide sıçrama yapması ise imkansızdır.
Bilgiyi yalnızca kısa vadeli fayda ve "hemen sonuç" üzerinden değerlendiren toplumlar, mevcut düzeni en fazla biraz daha verimli hale getirebilirler (optimizasyon). Ancak bilgiyi, bilgi olduğu için değerli gören, onu bir "anlam arayışı" olarak gören toplumlar yeni dünyalar, yeni fizik yasaları ve yeni medeniyetler kurarlar (inovasyon).
Bugün eğitimde, iş hayatında ve kişisel gelişimimizde kendimize sormamız gereken soru şudur: Sadece bugünün karnını doyuracak "reçeteler" mi topluyoruz, yoksa geleceği inşa edecek olan o "işe yaramaz" ama derin merakın peşinden mi gidiyoruz? Unutmayın; bugün sizi en çok şaşırtan teknolojiler, dün birilerinin "bu ne işe yarayacak ki?" dediği o "gereksiz" düşüncelerin meyvesidir. Bilginin gerçek gücü, onun işlevinde değil, özgürlüğündedir.